kobiety
Życie kobiet w renesansie
Jak wyglądała codzienność pań w epoce odrodzenia – moda, kanony urody i pierwsze „operacje plastyczne” w historii.
Uroda w XVI wieku i książka, która zmieniła podejście do piękna
W XVI wieku w Wenecji ukazała się broszurka „Venustà” – mała książeczka, która wywołała wielką rewolucję w świecie kobiecego piękna. Nie była to pierwsza publikacja o urodzie – wcześniej istniały średniowieczne rękopisy czy nawet papirusy egipskie z recepturami kosmetycznymi – ale to właśnie „Venustà” sprawiła, że uroda stała się dostępna dla szerszego grona kobiet.
Co zawierała „Venustà”?
- maści wybielające twarz, nadające cerze odcienie bieli i szkarłatu,
- receptury na perfumy i pachnidła, w tym mydło piżmowe,
- środki do higieny jamy ustnej – wybielanie zębów i maści na dziąsła,
- wskazówki dotyczące depilacji i wygładzania skóry,
- sekrety ginekologiczne – specyfiki wspierające ciążę i poród,
- egzotyczne kremy ze ślimaków, koziego smalcu czy cielęcego szpiku,
- porady dotyczące włosów – jak uzyskać długie, jasne i jedwabiste pasma,
- kosmetyki do rąk i ciała – na oparzenia słoneczne, wybielające i zmiękczające skórę,
- ziołowe mikstury lecznicze i przeciwzmarszczkowe,
- a także domowe triki, porady miłosne i magiczne receptury.
Można powiedzieć, że „Venustà” była renesansową wersją „Przyjaciółki” – łączyła porady kosmetyczne, zdrowotne i intymne, otwierając kobietom dostęp do wiedzy, która dotąd była domeną elit.
Renesansowy salon urody
W XVI-wiecznym Rzymie, gdzie na ulicach mieszały się zapachy egzotycznych przypraw, dźwięki łacińskich psalmów i krzyki handlarzy, działały także miejsca, które można by nazwać… pierwszymi salonami urody. Jednym z nich była izba Lozany, zwanej też Anną Żydówką – bohaterki renesansowej powieści Retrato de la Lozana andaluza (1528).
Na ilustracji z powieści widzimy Lozenę, która reguluje brwi swojej klientce Clariny. Kobieta siedzi u jej nóg i spogląda w lusterko, kontrolując efekt zabiegu. W tle czekają kolejne klientki, Oriana i Aquilea, a obok Ranpin uciera w moździerzu składniki do kosmetyków. W osobnej alkowie widoczna jest Divicia – pracownica seksualna, która obsługuje klienta.
Jak to córka?
Narodziny córki w renesansowej Europie rzadko budziły entuzjazm. Zamiast radości w rodzinie często pojawiało się rozczarowanie – ojciec zamartwiał się kosztami przyszłego posagu, a matka czuła ciężar odpowiedzialności.
jeśli plemnik wniesie chromosom Y, powstaje chłopiec (XY).
Czyli w praktyce – płeć dziecka zależy od tego, jaki „los” przyniesie plemnik ojca, a nie od matki.
Dlaczego córka była „mniej warta” niż syn?
Prawo i obyczaj nie pozwalały kobietom dziedziczyć ani przejmować rodzinnego interesu. Dziewczęta przygotowywano głównie do zamążpójścia – w klasztorach albo w domowym zaciszu, z dala od świata.
Największym ciężarem był posag – suma pieniędzy lub majątek, który rodzina musiała zgromadzić, aby córka mogła wyjść za mąż.
Rodzice Victorii mieli nazwisko, ale byli bankrutami. Rodzice Victora mieli pieniądze, ale brak im było tytułu. Małżeństwo miało być więc transakcją: prestiż za majątek.
Na dodatek pojawił się Lord Barkis – oszust i morderca Emily – który chciał zdobyć posag Victorii tak samo, jak wcześniej majątek „Gnijącej panny młodej”.
Jakie życie było „odpowiednie” dla kobiet? W XVI wieku panowało przekonanie, że kobiety są z natury słabsze – zarówno fizycznie, jak i umysłowo.
Popularne broszury i poradniki zalecały im zajęcia domowe: przędzenie, szycie, dbanie o ognisko rodzinne. To miała być właściwa przestrzeń dla kobiety.
Cnota i skromność cenione były znacznie wyżej niż wiedza. Dlatego dziewczynki trzymano w domu, by „nie wpadły na złe pomysły” i nie wychodziły poza ramy wyznaczone przez tradycję (mężczyzn).
Dieta w epoce renesansu
Większość porad zawartych w Gli ornamenti delle donne Marinella skierowane nie do osób pragnących schudnąć, ale do kobiet zbyt szczupłych. W renesansie, naznaczonym epidemiami i klęskami głodu, pulchność traktowano jako oznakę zdrowia i dobrobytu. Dlatego tworzono rozbudowane plany, jak „utuczyć ciało”.
Menu renesansowej diety:
Jaja, pszenica, ryż, bób na mleku, twaróg, migdały, pistacje, figi i winogrona.
Do tego mięsa: kurczak, cielęcina, jagnięcina, kaczka, gołąb.
Unikaj potraw zbyt słonych i kwaśnych – stawiaj na łagodne i odżywcze smaki.
Styl życia odgrywał ważną rolę w diecie. Przed posiłkiem zalecano delikatnie nacierać ciało olejkami i pachnidłami – miało to poprawiać krążenie i apetyt. Dbano także o dobry humor, ponieważ smutek i gniew uważano za źródło chorób. Po jedzeniu przychodził czas na tańce, śpiew i gry towarzyskie – ruch i radość wspierały trawienie.
Codziennością były spacery i kąpiele w świeżej wodzie, a za najlepszą formę aktywności fizycznej uznawano chodzenie.
Kiedy nos stawał się ofiarą…
W 1590 roku młoda Szwajcarka znana jako Susanna N. została zaatakowana przez grupę żołnierzy. Broniła się przed gwałtem – w odwecie napastnicy odcięli jej nos. Dwa lata później francuski chirurg Jean Griffon przeprowadził na niej pionierską operację rekonstrukcji, wykorzystując skórę z ramienia pacjentki. Choć nowy nos siniał na mrozie, uchodził za udany przykład renesansowej chirurgii plastycznej.
Nos w epoce renesansu był nie tylko częścią twarzy, ale też symbolem honoru i godności. Odcinano go w akcie zemsty, jako hańbiącą karę lub dla oszpecenia przeciwnika. W 1583 roku kurtyzana Fulvia Ballestra padła ofiarą napaści – młody mężczyzna odciął jej nos sztyletem, zlecany zapewne przez zazdrosną rywalkę. Podobne zdarzenia odnotowano także w Norymberdze, gdzie małżeństwo próbowało okaleczyć dawną służącą w akcie zemsty.
Kara odcięcia nosa bywała też wymierzana oficjalnie. Sądy stosowały ją wobec kobiet oskarżanych o cudzołóstwo czy czary, a także wobec mężczyzn posądzanych o homoseksualizm.
Trucizna w sałacie
W 1568 roku piętnastoletnia dziewczyna z rodu Acciarigi przyznała się do otrucia dwojga młodszego rodzeństwa. Według jej relacji użyła kremu z sublimatem rtęci, którym matka upiększała cerę. Truciznę dosypała do sałaty – dorośli przeżyli, ale dzieci zmarły.
Dziewczyna tłumaczyła, że chciała ukarać matkę za przemoc i brak wolności, a nie zabić rodzeństwo. Jej dramat to odbicie losu wielu renesansowych nastolatek – pozbawionych prawa wyboru i uwięzionych w świecie przemocy.
Przemoc wobec kobiet i dziewcząt była wówczas powszechna i często społecznie akceptowana. Podczas procesu w 1629 roku w Sienie mężczyzna oskarżony o złamanie ręki własnej żony krzyknął z niedowierzaniem: „Czyż mąż nie może bić własnej żony?!”. Do stosowania siły zachęcały nawet podręczniki małżeńskie – przemoc traktowano jako legalny sposób wyrażania zwierzchności męża nad żoną.
Małżeński „obowiązek” i prawo do przemocy
Od kobiet oczekiwano także, że będą spełniać swój „małżeński obowiązek”, współżyjąc z mężami. Nie istniało pojęcie gwałtu małżeńskiego, od żon wymagano bowiem seksualnego posłuszeństwa. W weneckich rejestrach karnych można znaleźć przerażające zeznania dziewcząt, które zawierały jedenastolatki, które wydano za mąż wbrew ich woli i brutalnie zmuszono do stosunków małżeńskich z nowymi małżonkami.
W niektórych przypadkach, kiedy mężowie tracili nad sobą kontrolę podczas wymierzania cielesnych kar, kobiety mogły się odwołać do prawa. Instytucje w Wenecji i jej dominium częściej niż w innych jurysdykcjach dawały kobietom legalną możliwość odejścia od przemocowego męża.
W 1541 roku Isabella Zibellari z Werony zeznała, że jej mąż „bił ją bestialsko i bez powodu”. Opuściła go, zamieszkała z matką, a potem z kochankiem.
Jeszcze głośniejsza była sprawa Eleny Bottery z 1582 roku. Mąż – marynarz – zmuszał ją do „nienaturalnych” praktyk, a w wyniku przemocy straciła ciążę. On bronił się, twierdząc, że karał żonę, bo była „leniwa i nieposłuszna”. Dwunastu świadków stanęło jednak po stronie Eleny.
ℹ️ Źródła:
Jak być renesansową kobietą – Jill Burke, Wydawnictwo Znak, 2025.